آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - پژوهشى در آثار و تأليفات شيخ مرتضى انصارى - انصارى قمى ناصر الدين

پژوهشى در آثار و تأليفات شيخ مرتضى انصارى‌
انصارى قمى‌ ناصر الدين

آوازه علم و دانش فقيه بزرگ و پيشواى سترگ، فخر مجتهدين شيعه، حضرت شيخ مرتضى انصارى مرزها را درنورديده و زندگانى شگفت او، همه را به تعجب واداشته است. روش اجتماعى، مَنِش شخصى، زهد و تقوا، سياست و كياست، علم و دانش، تربيت و هدايت و از همه مهمتر تأليفات و آثار او سراسر شگفتى است. چگونه مردى با ٦٧ سال زندگى خويش (و ١٥ سال رياست عامه شيعيان) منشأ اينهمه آثار و بركات شده است؟ اين جز با توفيق الهى و مدد خداوندى ممكن نيست.
همه دانشوران و مجتهدان با آثار قلمى آن مرد عظيم - به ويژه كتابهاى رسائل و مكاسب - آشنايى داشته و به درك و فهم مطالب علمى و ژرف و دقيق اين دو كتاب فخر مى‌جويند. اما آثار قلمى شيخ تنها به اين دو كتاب محدود نشده و نوشته‌هاى فقهى، اصولى و رجالى بسيار از آن قلم مبارك تراويده است، كه بسيارى از آنها هنوز به چاپ نرسيده و نام آنها - جز براى عده‌اى از خواص - ناشناخته مانده است.
نويسنده اين مقال، در راستاى بزرگداشت و تكريم شيخ اعظم بر آن شد تا نوشتارى در دو بخش ساخته و پرداخته كند:
الف - تأليفات و آثار شيخ انصارى. اين بخش شامل فهرست كامل آثار علمى شيخ، اعم از تأليفات، و حواشى و تقريرات و مجموعه فتاوى شيخ، و نيز توصيف شرحها، تعليقها، ترجمه‌ها و حاشيه‌هاى آنها، معرفى نسخه‌هاى خطى و چاپى (البته تا حدّ امكان) است. در اين بخش به معرفى رساله‌هاى فقهى (٢٣ رساله) كتابهاى شيخ (٧ كتاب) حواشى شيخ بر ديگر كتب (٦ حاشيه)، نوشته‌هاى اصولى (١٠ رساله) مجموعه فتاوى (١٣ كتاب) و تقريرات درس شيخ (٢٨ كتاب) پرداخته‌ايم.
ب - كتابنامه شيخ انصارى، كه دربر گيرنده نام كتابها و مقالاتى است كه در خصوص زندگى شيخ - به تفصيل و يا به اجمال به نگارش در آمده‌اند.رساله‌هاى فقهى‌
١- الإرث: محتواى اين رسال، مهمات مسائل ارث است. اين رساله در ١٣٤ سطر، در سال ١٣٥٧ ق، در محلقات كتاب مكاسب، به چاپ رسيده است.
٢- التسامح في أدلّة السنن: نسخه خطى آن، به شماره ٨٨٤٣، در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است. ١ (اين رساله در پايان «اوثق الوسائل» به چاپ رسيده است).
٣- تقليد الميّت و الأعلم: اين كتاب در پايان «مطارح الأنظار» به چاپ رسيده است.
٤- التقيّة: رساله‌اى است بيش از ٢٠٠ سطر، كه در ملحقات مكاسب، ص ٣٢٠-٣٢٥ به چاپ رسيده است.
بر اين رساله، مرحوم ميرزا فتّاح شهيدى تبريزى (١٢٩٦-١٣٧٢ ق) و مرحوم حاج شيخ عبدالله مامقانى (م ١٣٥١ ق) تعليقه نگاشته‌اند.
٥- التيمّم الاستدلالى: رساله‌اى است مبسوط، كه نسخه خطى آن را علامه تهرانى در كتابخانه ميرزاى شيرازى اوّل، ديده است. (الذريعه، ٤ : ٥١٨، شماره ٢٣٠٢).
٦- خلل الصلاة: نسخه خطى آن، به خط مؤلف، به شماره ١١١٢٨، در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است. ٢
٧- الرضاع: رساله‌اى است در ٤٨٠ سطر كه نسخه خطى آن، به شماره ١٠٢٣٢ (ظاهراً به خط مؤلف، در سال ١٢٨١ نگاشته شده) موجود بوده و به عنوان ملحقات * ٩٩ * مكاسب، ص ٣٧٦ - ٣٨٩ به چاپ رسيده است. بر اين رساله، شيخ محمّدباقر بهارى همدانى، حاشيه‌اى نوشته است. ٣
شيخ آقابزرگ تهرانى، مى‌نويسد: «الرضاعيّات، نوشته شيخ على اكبر حكمى يزدى (١٣٢٢ ق)، به منزله ترجمه اين رساله مى‌باشد. ٤
٨- الزكاة الاستدلالى: اين رساله، در ملحقات مكاسب، به چاپ رسيده است. (همان ١٢:٤٤، شماره ٢٧٤)
٩- صلاة الجماعة: شيخ - رحمة الله عليه - ابتدا شرحى بر فصل صلاة الجماعة كتاب «ارشاد الأذهان» علّامه نگاشته است و سپس رساله مستقلى درباره نماز جماعت و با تلفيق آن دو اثر، و حذف مكررات، رساله فوق، در سترس اهل علم قرار گرفته است. اين اثر، در ١٥٧٠ سطر، به سال ١٣٠٠ ق، در تهران، به چاپ رسيده است. (هما ١٥:٦٢، شماره ٤٣٤).
١٠- كتاب الصوم: رساله‌اى است مبسوط و استدلالى درباره روزه و مسائل مختلف آن كه با كتاب «طهارت» به چاپ رسيده است. (همان ١٠٠، شماره ٦٦١)
١١- العدالة: اين رساله در ٥١٥ سطر، در ملحقات مكاسب، ص ٣٢٦ - ٣٢٧ به چاپ رسيده است. بر اين رساله، ميرزا فتّاح شهيدى تبريزى، شرح، و علّامه مامقانى، تعلقه نگاشته است.
١٢- كتاب الغصب: نسخه خطى اين رساله، در كتابخانه حاج ملّا على‌محمّد نجف‌آبادى، در نجف اشرف، موجود بوده است. (همان ١٦:٥٧، شماره ٢٧٦).
١٣- قاعده لاضرر: اين رساله، در توضيح قاعده «لاضرر و لاضرار في الإسلام» است. رساله مزبور، در ١٤٩ سطر، در ملحقات مكاسب، ص ٣٧٢ - ٣٧٦، به چاپ رسيده است. مرحوم شيخ، در كتاب «فرائد الاُصول»، ص ٣١٤ - ٣١٨، در ١١٠ سطر، درباره قاعده فوق بحث كرده است. مرحوم امقانى، بر اين رساله تعليقاتى زده است.
١٤- قاعده من ملك: رساله‌اى است در توضيح قاعده «إنّ من ملك شيئاً ملك الإقرار به»، در ملحقات مكاسب، ص ٢٦٨-٣١٧، در ١٤٩ سطر، به چاپ رسيده است.
مرحوم شيخ محمّد حسن آل كبه بغدادى (م ١٣٣٦ ق)، بر اين رساله حاشيه نوشته است.
١٥- رسالة في القرعة ٥
١٦- رسالة في لاقضاء عن الميت: اين رساله در ملحقات مكاسب، ص ٣٣٨-٣٤٦، در ٣١٠ سطر، به چاپ رسيده است. مرحوم ميرزا فتّاح شهيدى تبريزى و مرحوم مامقانى، بر آن تعليقه نگاشته‌اند.
١٧- القضاء و الشهادات: نسخه خطى آن در كتابخانه آستان قدس رضوى، به خط سيد حسين موسوى امامى، كه در سال ١٢٨١ ق نوشته شده، به شماره ٢٥٢٦، موجود است. ٦
١٨- رسالة في المتعة و جواب بعض العامّة: نسخه خطى آن، به خط على بن صالح بن سميع، شاگرد شيخ، نزد شيخ مهدى شرف الدين، موجود است. (همان، ١٩:٦٧)
١٩- رسالة في المصاهرة: اين رساله شرح ارشاد علامه حلى است كه در بخش ملحقات مكاسب، ص ٣٩٠-٤٠٠، در ٣٨٣ سطر، به چاپ رسيده است.
٢٠- رسالة في منجّزات المريض. (همان، ٢٣:١٩، شماره ٧٨٧٥).
٢١- رسالة في المواسعة والمضايقة: اين رساله در نهايت دقت، در بخش ملحقات مكاسب، ص ٣٤٧-٣٦٧، در ٧٢٠ سطر، به چاپ رسيده است. اين رساله تعليقه‌اى دارد از مرحوم مامقانى.
٢٢- رسالة في النكاح: بحثى است مبسوط كه به منزله شرح مزجى بر كتاب النكاح «إرشاد الأذهان» علامه، درباره ازدواج، اقسام و مسائل آن نوشته شده و به ضميمه مكاسب، در تهران به سال ١٣٠٠ ق، در ١٢٨٠ سطر، به چاپ رسيده است.
٢٣- الوصايا: اين رساله در ٧٢٦ سطر، همراه با مكاسب، در سال ١٣٠٠ ق، در تهران به چاپ رسيده است. نسخه خطى اين رساله، به شماره ١١١٢٧، در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است. ٧
كتابهاى شيخ - رحمة الله -
١- اصول فقه: اين كتاب، مشتمل است بر شصت و دو مبحث الفاظ و ادله عقليه. برخى از مباحث آن عبارتند از: واجب مشروط، مقدمه واجب، مسأله ضد، اجتماع امر و نهى، بعض مفاهيم، مطلق و مقيد، عمل به عموم، حسن و قبح و اجتهاد و تقليد، علامه تهرانى مى‌نويسد: «نسخه‌اى از آن، كه از روى خط مؤلف نوشته شده، در كتابخانه مرحوم ميرازى شيرازى موجود است».
* ١٠٠ * همچنين نسخه‌اى از آن، تحت عنوان «افادات» به شماره ١١٧١ و زمان كتابت ١٢٩٦، در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است. ٨
٢- رجال: اين كتاب داراى نزديك به ٦٠٠٠ سطر و بيش از خلاصه علّامه حلى است. در اين كتاب، تمامى ثقات و ممدوحين كه به روايات آنان عمل مى‌شود، به ترتيب كتب رجال، ذكر كرده و سپس بابى براى كنى و القاب اختصاص داده است. و آنگاه مشيخه تهذيب و فقيه و فوايد ديگرى بدان افزوده و از كتب خمسه رجاليه تجاوز نكرده است.
نسخه خطى آن، به شماره ٣٦١٧، به خط شيخ محمّد حسين قمشه‌اى، به سال ١٢٨١ ق نوشته شده، در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است. ٩
٣- الخمس الاستدلالى: كتابى است مبسوط، در شرح و تبيين كتاب الخمس «ارشاد الأذهان» علّامه حلّى. (همان، ٧:٢٥٦، شماره ١٢٥٤).
٤- الصلاة الاستدلالى: كتابى است بزرگ و در نهايت دقت و مشحون از استدلال. نسخه خطى آن، به خط مؤلف، به شماره ١١١٣٠، در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود و مستقلّا نيز به چاپ رسيده است.
مرحوم آقا شيخ ابراهيم بن احمد محقق رودسرى (ق ١٤) تعليقه‌اى بر اين كتاب، نگاشته است. ١٠
٥- الطهارة: اين كتاب يكى از كتابهاى مشهور و مشحون از تحقيقات و دقايق است؛ از اين رو، مورد توجه دانشمندان قرار گرفته است. برخى از حواشى آن عبارتند از:
* حاشيه مرحوم ميرزا ابوالحسن مشكينى بن عبدالحسين (١٣٠٥-١٣٥٨ ق).
* حاشيه مرحوم سيد اسماعيل مرندى بن سيّد نجف (١٢٢٨-١٣١٨ ق).
* حاشيه مرحوم شيد محمّد حسن آل كبه بن محمّد صالح بغدادى (م ١٣٣٦ ق).
* حاشيه مرحوم شيخ محمّد انصارى دزفولى بن شيخ منصور (١٢٥٤-١٣٣٢ ق). وى، بر ملحقات طهارت نيز حاشيه نگاشته است.
* حاشيه مرحوم سيد حسين بادكوبى لاهيجى بن سيد رضا (١٢٩٣-١٣٥٨ ق)
* حاشيه مرحوم شيخ محمّدحسين خيابانى تبريزى بن محمّد جعفر (١٢٩٩-١٣٩١ ق).
* حاشيه مرحوم ملّا محمّدحسين فشاركى بن محمّد جعفر (م ١٣٥٣ ق).
* حاشيه مرحوم شيخ محمّدحسين كمپانى بن حاج محمّدحسن (١٢٩٦-١٣٦١ ق).
* حاشيه مرحوم شيخ عبدالحسين حائرى رشتى بن شيخ عيسى (١٢٩٢-١٣٧٣ ق).
* حاشيه مرحوم سيد عبدالصمد جزايرى بن سيد احمد (١٢٤٣-١٣٣٧ ق).
* حاشيه مرحوم سيد عبدالله ثقة الاسلام بن سيد محسن اصفهانى (١٢٥٨-).
* حاشيه مرحوم على مرندى بن ملّا محمّدجواد (١٢٨٧-١٣٧٠ ق).
* حاشيه مرحوم غلامحسين مرندى (از تلامذه آخوند و ميرزا حسين خليلى).
* حاشيه مرحوم ميرزا محمّدعلى خوانسارى بن حاج محمّدحسن (١٢٥٤-١٣٣٢ ق).
* حاشيه مرحوم شيخ هادى كاشف الغطاء بن شيخ عباس (٨٩ يا ١٢٩٠-١٣٦١ ق).
كتاب فوق، در ٣٥٥ صفحه رحلى، ١٣١٣٥ سطر، همراه با رساله‌هاى تقيه، عدالت، قضاء از ميت، مواسعه و مضايقه، قاعده من ملك و قاعده لاضرر، به چاپ رسيده است.
٦- المتاجر يا المكاسب: اين كتاب از دقيق‌ترين آثار شيخ و از ديرباز تا كنون، مدار تعليم و تعلّم در حوزه‌هاى علميه شيعه بوده است. عالمان، از زمان مؤلف، تا كنون، بر آن شروح و تعليقات و ترجمه‌هاى فراوانى نگاشته‌اند. اين كتاب، مشتمل بر سه بخش است:
الف - المكاسب المحرّمه: در بيش از ٢٦٥٠ سطر، ص ٢-٧٨. در اين بخش، از كسبهاى حرام، از حيث عين و منفعت، بحث مى‌شود.
ب - كتاب البيع: در بيش از ٤٦٨٠ سطر، ص ٧٩-٢١٤.
در اين بخش، امّهات و رئوس مسائل بيع، به گونه‌اى مفصل، خصوصاً بيع فضولى، مورد بحث قرار گرفته است.
ج - كتاب الخيارات: در بيش از ٣٦٦٠ سطر، ص ٢١٤-٣١٩.
در اين بخش، به تفصيل از هفت خيار: مجلس، * ١٠١ * حيوان، غبن، تأخير، شرط، رؤيت، عيب و مسقطات آنها و شروط صحت عقد و احكام خيار و قبض، بحث مى‌شود. مؤلف بزرگوار، در اين كتاب، آرا و نظريات بسيارى از فقهاى شيعه و مذاهب اربعه را به بوته نقد و بررسى گذارده و متبحرانه، حقايق مطلب را براى طالبان تشريح كرده است.
وى، در اين اثر، نه تنها از كتب فقهى، بلكه از كتب حديث، تفسير، لغت، اخلاق، و حتى از كتب كلامى همچون: «نهج الحقّ و كشف الصدق» براى اثبات مطالب فقهى خود، بهره برده است.
اين كتاب، چندين بار، از جمله به سال ١٣٠٠ ق، در تهران، به گونه رحلى و چاپ سنگى، به تصحيح مرحوم حاج سيد محمّد حسينى لواسانى و به سال ١٣٧٤ ق، در تبريز، در قطع وزيرىِ بزرگ و چاپ سنگى، به تصحيح حاج ميرزا آقا احمد تبريزى، چاپ و منتشر گرديده است.مصادر مهم مكاسب‌
١. إرشاد الأذهان إلى أحكام الإيمان، آيت الله علّامه حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلّى (٦٤٨-٧٢٦ ق).
٢. الإستبصار في ما اختلف من الأخبار، شيخ الطائفه محمّد بن حسن بن على طوسى (٣٨٥-٤٦٠ ق).
٣. الانتصار في انفرادات الإمامية، علم الهدى السيد المرتضى على بن حسين بن موسى بن محمّد بن موسى بن ابراهيم بن الامام الكاظم - عليه السلام - (٣٥٥-٤٣٦ ق).
٤. إيضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد، فخر المحققين ابوطالب محمّد بن حسن بن يوسف بن مطهر حلّى (٦٨٢-٧٧١ ق).
٥. تبصرة المتعلّمين في أحكام الدين، علّامه حلّى - قدس سره - .
٦. تحريرالأحكام الشرعية على مذاهب الإمامية، علّامه جمال الدين ابومنصور حسن بن سديد الدين يوسف حلّى.
٧. تذكرة الفقهاء، علّامه حلّى.
٨. تهذيب الأحكام، شيخ الطائفه طوسى.
٩. جامع المقاصد في شرح القواعد، زين الدين على بن حسين بن على بن عبدالعالى كركى (- ٩٤٠ ق).
١٠. جواهرالكلام في شرح شرائع الإسلام (به گونه ضمنى نه به تصريح)، شيخ محمّدحسن بن باقر بن عبدالرحيم اصفهانى نجفى (١٢٠٢-١٢٦٦ ق).
١١. الحدائق الناظرة في أحكام العترة الطاهرة، شيخ يوسف بن احمد بن ابراهيم و رازى بحرانى (١١٠٧-١١٨٦ ق).
١٢. الخالف في الأحكام، شيخ طوسى.
١٣. الدروس الشرعية في الفقه الإماميّة، ابوعبدالله محمّد بن مكى بن جزّينى عاملى (٧٣٤-٧٨٦ ق).
١٤. ذخيرة المعاد في شرح الإرشاد، مولى محمّدباقر بن مولى محمّد مؤمن خراسانى (١٠١٧ - ١٠٩٠ ق).
١٥. ذكرى الشيعة في أحكام الشريعة، شهيد اوّل.
١٦. روض الجنان في شرح إرشاد الأذهان، شيخ زين الدين بن على بن احمد بن محمّد جبعى عاملى (٩١١-٩٦٥ ق).
١٧. الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقيّة، شيخ زين الدين على بن احمد بن محمّد جبعى عاملى.
١٨. رياض المسائل في تحقيق الأحكام بالدلائل، سيد على بن محمّد بن ابى المعالى صغير طباطبايى حائرى (١١٦١-١٢٣١ ق)، شرح مختصر النافع محقق حلّى.
١٩. السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي، محمّد بن احمد بن ادريس عجلى حلّى (٥٤٣-٥٩٨ ق).
٢٠. شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ابوالقاسم نجم الدين جعفر بن حسن بن يحيى بن سعيد حلّى (٦٠٢-٦٧٦ ق).
٢١. شرح بر تجارة قواعد علّامه حلّى، از شيخ جعفر كاشف الغطاء.
٢٢. غنية النزوع إلى علمي الاُصول و الفروع، سيد ابوالمكارم حمزة بن على بن زهرة حسينى حلبى (٥١١-٥٨٥ ق).
٢٣. قواعد الأحكام في مسائل الحلال و الحرام، علّامه حلّى.
٢٤. الكافي في الحديث، ابوجعفر محمّد بن يعقوب بن اسحق كلينى رازى (- ٣٢٩ ق).
٢٥. كشف الغطاء عن خفيّات مبهمات الشريعة الغرّاء، شيخ جعفر بن خضر جناحى نجفى (-١٢٢٨ ق).
٢٦. اللمعة الدمشقيّة، شهيد اوّل.
٢٧. المبسوط في الفقه، شيخ طوسى.
٢٨. مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، شيخ احمد بن محمّد اردبيلى نجفى (-٩٩٣ ق).
٢٩. مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، علامه حلى.
٣٠. مدارك الأحكام في شرح شرائع الإسلام، سيد محمّد بن على بن حسين موسوى عاملى (١٠٠٩ ق).
٣١. مسالك الأفهام في شرح شرائع الإسلام، شهيد ثانى.
٣٢. مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلّامة، سيد محمّد جواد موسوى عاملى.
٣٣. من لا يحضره الفقيه، ابوجعفر محمّد بن على بن حسن بن موسى بن بابويه قمى (حدود ٣٠٦-٣٨١ ق).
* ١٠٢ * ٣٤. المهذّب البارع في شرح المختصر النافع، ابوعباس جمال الدين احمد بن شمس الدين محمّد بن فهد اسدى حلّى (٧٥٧-٨٤١ ق).
٣٥. النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، شيخ طوسى.برخى از محشّين مكاسب‌
١- سيد ابوتراب بن سيد ابوالقاسم موسوى خوانسارى (١٢٧١-١٣٤٦ ق)، از شاگردان ملّا حبيب الله رشتى و شيخ محمّدحسين كاظمى.
٢- ميرزا ابوالحسن مشكينى اردبيلى (١٣٠٥ يا ٦ - ١٣٥٨ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى و ميرزا محمدتقى شيرازى.
٣- سيد ابوطالب بن ابوتراب خراسانى قاينى (م ١٢٩٣ ق)، از شاگردان شيخ محمدحسين كلباسى و شيخ محسن خنفر.
٤- حاج ميرزا ابوالفضل تهرانى بن ميرزا ابوالقاسم كلانترى، صاحب «مطارح الأنظار» و صاحب «شفاء الصدور في شرح زيارة العاشور» (١٢٧٣-١٣١٦ ق). از شاگردان پدرش و ملّا حبيب الله رشتى و ميرزاى شيرازى.
٥- سيد ابوالقاسم بن سيد على اكبر موسوى خويى (١٣١٧-١٤١٣ ق)، از شاگردان نائينى، كمپانى و آقا ضياء عراقى.
٦- سيد ابوالقاسم بن سيد معصوم حسينى گيلانى اشكورى نجفي (١٢٤٥ يا ١٣٢٥ ق)، از شاگردان ميرزا حبيب الله رشتى. وى شرحى بر مكاسب به نام «بلغة الطالب في حاشية المكاسب»، از اوّل بيع تا مسأله تعارض مقومين، نوشته است.
٧- شيخ احمد بن على كاشف الغطاء نجفى (م ١٣٤٤ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى و سيد محمّد كاظم يزدى. حاشيه وى را، شيخ شمس الدين زنجانى «نيل المطالب لتحصيل المكاسب» نام نهاده است.
٨- ميرزا احمد بن نجفعلى امينى تبريزى (١٢٨٧ - ١٣٧٠ ق)، از شاگردان ميرزا اسدالله بن محسن تبريزى.
٩- شيخ احمد بن حسين تفرشى نجفى (م حدود ١٣٠٩ ق)، از شاگردان شيخ و فاضل ايروانى محمّد بن محمّدباقر.
١٠- سيد احمد سبط الشيخ دزفولى (١٢٨٠-١٣٥٥ ق)، از شاگردان ميرزاى شيرازى و آخوند خراسانى.
١١- آقا شيخ احمد سلطان آبادى (م حدود ١٣١٥ ق)، حاشيه بر بيع تا آخر مكاسب.
١٢- احمد علومى يزدى بن ملّا حسين اردكانى (١٣١٩-١٣٩٣ ق)، از شاگردان ميرزاى نائينى و سيد ابوالحسن اصفهانى.
١٣- حاج ملا احمد شبسترى (م ١٣٠٦ ق)، از شاگردان شيخ و فاضل ايروانى و سيد حسين كوه كمرى.
١٤- ميرزا احمد بن ميرزا محمّدحسن آشتيانى (١٣٠٠-١٣٩٥ ق)، از شاگردان ميرزا محمّدهاشم رشتى و ميرزاى نائينى.
١٥- سيد اسماعيل بن سيد نجف مرندى (حدود ١٢٢٩-١٣١٨ ق)، از شاگردان شيخ.
١٦- سيد محمّدباقر بن مرتضى درچه‌اى اصفهانى (م ١٣٤٢ ق)، از شاگردان ميرزا حبيب الله رشتى.
١٧- شيخ محمّدباقر بهارى همدانى بن محمّدجعفر (م ١٣٣٣ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى و ميرزاى رشتى و ميرزا حسين خليلى و...
١٨- شيخ محمّدباقر بن مهدى نجم آبادى (١٢٦٤-١٣٤٧ ق)، از شاگردان ملا حسينقلى همدانى.
١٩- ميرزا محمّدباقر زنجانى (١٣١٢-١٣٩٤ ق)، از شاگردان ميرزاى نائينى (حاشيه بر بيع و خيارات).
٢٠- ميرزا محمّد تقى حائرى شيرازى، پيشواى انقلاب ١٩٢٠ عراق (م ١٣٣٨ ق)، از شاگردان ميرزاى شيرازى اوّل و فاضل اردكانى شيخ محمّدحسين.
٢١- شيخ محمّد تقى بن ملا محمّد آملى تهرانى (١٣٠٤-١٣٩١ ق)، صاحب «مصابح الهدى»، از شاگردان آقا ضياء عراقى و نائينى.
٢٢- سيد تقى بن يوسف رودبارى رشتى (- ١٣٥٩ ق)، از شاگردان شيخ عبدالله مازندرانى و سيد اسدالله اشكورى.
٢٣- شيخ جواد بن فاضل ايروانى (١٢٨٧ -) ازشاگردان آخوند خراسانى، شريعت اصفهانى و سيد محمّد كاظم يزدى (حاشيه بر خيارات).
٢٤- شيخ محمّد جواد بلاغى نجفى (١٢٨٢-١٣٥٢ ق) از شاگردان آقا رضا همدانى، ميرزا محمّد تقى شيرازى و آخوند خراسانى (اين كتاب «العقود المفصّله» نام دارد).
٢٥- ملا محمّد جواد بن عباس صافي گلپايگانى (١٢٨٨-١٣٧٨ ق) از شاگردان آقا نجفى اصفهانى و سيد محمّد باقر درچه‌اى.
٢٦- شيخ جعفر بن باقر آل محبوبه نجفى (م ١٣٧٧ ق)، صاحب «ماضى النجف و حاضرها» و از شاگردان ميرزاى نائينى و آقا ضياء عراقى.
٢٧- شيخ جمال الدين بن محمّد حسن نائينى نجفى، از شاگردان شيخ موسى خوانسارى و ميرزاى نائينى نجفى، از شاگردان شيخ موسى خوانسارى و ميرزاى نائينى.
٢٨- ميرزا حبيب الله رشتى بن محمّد على (١٢٣٤-١٣١٢ ق) صاحب بدايع الافكار، از اكابر شاگردان شيخ (اين كتاب با حاشيه مامقانى به چاپ رسيده است).
* ١٠٣ * ٢٩- ميرزا محمّد حسن بن حاج ملا على عليارى تبريزى (١٢٦٦-١٣٥٨ ق) از شاگردان پدرش و آخوند خراسانى و سيد كاظم يزدى.
٣٠- حاج شيخ محمّد حسن مامقانى (١٢٣٨-١٣٢٣ ق)، صاحب «ذرايع الأحكام في شرح شرايع الإسلام» از شاگردان شيخ و سيد حسين كوه‌كمرى. اين كتاب به نام «غاية الآمال» در ١٣١٦ ق، به چاپ رسيده است (قسمت محرمه، مفصل، بيع متوسط و خيارات مختصر است).
٣١- سيد حسين بن عباس حسينى اشكورى (م ١٣٤٩ ق)، از شاگردان ميرزاى رشتى و آخوند خراسانى.
٣٢- سيد حسين بن سيد رضا حسينى لاهيجى (١٢٩٣-١٣٥٨ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى و ميرزا محمّد تقى شيرازى (حاشيه بر خيارات).
٣٣- شيخ محمّد حسين كاشف الغطاء (١٢٩٤-١٣٧٣ ق)، صاحب «أصل الشيعة و اُصولها» و از شاگردان شيخ عباس كاشف الغطاء و ميرزا حسين خليلى و سيد يزدى. اين كتاب به نام «النظر الثاقب في شرح كتاب المكاسب» (مكاسب محرمه تا بيع مكيل و موزون) شهرت دارد.
٣٤- ميرزا محمّد حسين بن محمّد جعفر تبريزى (حاشيه بر خيارات).
٣٥- سيد حسين بن سيد على بختيارى اصفهانى (م ١٣٦٨ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى و ميرزا محمّد تقى شيرازى (حاشيه بر خيارات).
٣٦- سيد حسين بن سيد على موسوى حمّامى (١٢٩٨-١٣٧٩ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى و سيد كاظم يزدى و شريعت اصفهانى.
٣٧- حاج شيخ محمّد حسين كمپانى بن محمّد حسن معين التجار اصفهانى (١٢٩٦-١٣٦١ ق)، صاحب «نهاية الدراية» و از شاگردان آخوند خراسانى و حاج آقا رضا همدانى و فشاركى. اين حاشيه در ٣٣٢ صفحه در سال ١٣٦٣ ق، به چاپ رسيده است (حاشيه بر بيع).
٣٨- شيخ حسين بن عبد على تبريزى تفتچى (١٣١٤-١٣٦٠ ق)، از شاگردان شريعت اصفهانى و شيخ حسن مامقانى.
٣٩- شيخ دخيل بن محمّد حچامى نجفى (م ١٣٠٥ ق)، از شاگردان سيد مهدى قزوينى و شيخ محمّد حسين كاظمى.
٤٠- حاج آقا رضا همدانى بن شيخ محمّد هادى (م ١٣٢٢ ق)، از شاگردان ميرزاى شيرازى اوّل، نسخه خطى اين حاشيه، به شماره ٨٨٥٥، در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است.
٤١- سيد محمّد رضا مازندرانى اصفهانى بن سيد على حسين (م ١٢٩٢ ق)، از شاگردان شيخ و سيد حسن مدرس.
٤٢- شيخ محمّدرضا بن محمّد باقر تبريزى نجفى (١٢٦٥-١٣٣١ ق)، از شاگردان سيد حسين كوه كمرى و ملا حسينقلى همدانى.
٤٣- سيد رضا محمّد موسوى لنكرانى (١٢٥٠-١٣٢٢ ق).
٤٤- حاج آقا رضا مدنى كاشانى (١٣٢٠-١٤١٢ ق) از شاگردان حاج شيخ عبدالكريم حائرى (حاشيه خيارات).
٤٥- شيخ محمّد رضا بن محمّد مظفر نجفى (١٣٢٣-١٣٨٣ ق) صاحب «اُصول الفقه» او از شاگردان ميرزاى نائينى، شيخ محمّد حسين كمپانى و آقا ضياء عراقى. حاشيه او بر خيارات «فيض الباري في شرح المكاسب للمحقّق الأنصارى» نام دارد.
٤٦- شيخ زلفعلى زنجانى (م حدود ١٣٤٠ ق)، اين نوشتار «كم ترك الأوّل للآخر» نام دارد.
٤٧- شيخ محمّد رضا معزى دزفولى (م ١٣٥٢ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى.
٤٨- سيد رضى بن سيد احمد موسوى مستنبط (١٢٧٠-١٣٤٧ ق)، از شاگردان ميرزاى رشتى و سيد كوه كمرى و فاضل ايروانى.
٤٩- شيخ شعبان بن مهدى گيلانى (م ١٣٤٨ ق)، شاگرد ميرزاى رشتى.
٥٠- سيد شهاب الدين بن محمود مرعشى نجفى (١٣١٥-١٤١١ ق)، از مراجع معاصر و شاگرد مرحوم حائرى يزدى.
٥١- شيخ شهاب الدين بن محمّد تقى اشراقى بن آيت الله ميرزا محمّد ارباب قمى (م ١٤٠٢ ق).
٥٢- سيد محمّد صادق بحرالعلوم بن سيد حسن (١٣١٥-١٣٩٠ ق)، از شاگردان نائينى، سيد ابوالحسن اصفهانى و سيد محسن حكيم.
٥٣- آقا ضياء عراقى (١٢٧٨-١٣٦١ ق)، از اجلّه تلاميذ آخوند خراسانى، (حاشيه بر بيع).
٥٤- شيخ عبدالحسين بن عيسى حائرى (١٢٩٢-١٣٧٣ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى، سيد يزدى و شريعت اصفهانى.
٥٥- سيد عبدالرزاق بن محمّد عباس موسوى مقدّم (١٣١٦-١٣٩١ ق)، از شاگردان آقا ضياء عراقى و ميرزاى نائينى و سيد ابوالحسن اصفهانى.
٥٦- شهيد سيد عبدالحسين دستغيب شيرازى (١٣٣٢-١٤٠٢ ق)، از شاگردان سيد اصفهانى، شيخ كاظم شيرازى و ميرزا آقا اصطهباناتى.
* ١٠٤ *
٥٧- سيد عبدالحسين مجتهد لارى بن عبدالله (١٢٦٤-١٣٤٣ ق)، از شاگردان ميرزاى شيرازى اوّل. پيشواى انقلاب خطّه فارس عليه استعمار انگليس.
٥٨- شيخ عبدالله مازندرانى بن محمّد نصير (١٢٥٦-١٣٣٠ ق)، از اكابر شاگردان محقق رشتى و سيد مهدى جعفرى.
٥٩- شيخ عبدالله بن محمّد على راينى كرمانى نجفى (١٢٥٤-١٣٢٧ ق)، از شاگردان شيخ و ميرزاى مجدد شيرازى.
٦٠- شيخ عبدالكريم بن على جزايرى (١٢٨٩-١٣٨٢ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى و شيخ محمّد طه نجف و سيد يزدى.
٦١- حاج شيخ عبدالله بن شيخ محمّد حسن مامقانى (١٢٩٠-١٣٥١ ق)، صاحب «تنقيح المقال» توضيح: غاية الآمال در شرح مكاسب شيخ، از اوّل تا خير رؤيت، از تأليفات پدرش بوده و ايشان آن را تا آخر خيارات تكميل كرده است. علاوه بر آن، بر رساله‌هاى «تقيه»، «مواسعه و مضايقه»، «عدالت»، «قضا از ميت»، «قاعده لاضرر» و «قاعده ملك» حاشيه هايى دارد كه در سال ١٣٤٥ ق، در سه جلد، در نجف اشرف به چاپ رسيده است. جلد سومش حواشى ملحقات ششگانه مكاسب است به نام «قلائد ثمنيه».
٦٢- سيد على بن سيد محمّد حسينى مرعشى، سيد الحكما تبريزى (م ١٣١٦ ق) جد مرحوم نجفى مرعشى، و از شاگردان شيخ انصارى و صاحب جواهر.
٦٣- شيخ على زاهد مهاجرانى همدانى (١٢٧٤-١٣٢٩ ق) از شاگردان ميرزاى شيرازى و آخوند خراسانى و سيد يزدى.
٦٤- شيخ على بن نصرالله همدانى نجفى (م ١٣٣٩ ق)، از شاگردان حاج آقا رضا همدانى.
٦٥- شيخ على بن عبدالحسين ايروانى (١٣٠١-١٣٥٤ ق)، صاحب بشرى المجتهدين و از شاگردان آخوند خراسانى و سيد يزدى و ميرزا محمّد تقى شيرازى.
٦٦- سيد محمّد على بن محمّد صادق خوانسارى (م ١٢٨٨ ق)، از شاگردان ملا حسينعلى تويسركانى.
٦٧- ملا احمد على بن خداداد نخجوانى نجفى (١٢٦٨-١٣٣٢ ق)، از شاگردان ميرزاى رشتى و فاضل ايروانى و شربيانى.
٦٨- سيد محمّد كاظم بن عبدالعظيم طباطبايى يزدى (١٢٤٧-١٣٣٧ ق)، صاحب «العروة الوثقى» از شاگردان ميرزاى شيرازى و شيخ مهدى جعفرى و شيخ مهدى كاشف الغطاء. بر آن تعليقاتى از سوى شيخ عبدالرسول يزدى نوشته شده است (الذريعة ١١:٤٨) اين كتاب در ٣٨٠ صفحه در سال ١٣١٢ ق، به چاپ رسيده است، (همراه با دو رساله در نماز احتياط و منجزات مريض)، نسخه خطى آن به شماره ١٣٠١١ در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است.
٦٩- آخوند خراسانى ملا محمّد كاظم بن حسين (١٢٥٥-١٣٢٩ ق)، صاحب «كفاية الاصول» و از شاگردان شيخ و ميرزاى شيرازى.
٧٠- شيخ محمّد كاظم شيرازى بن حاج حيدر (١٢٩٠-١٣٦٦ ق).
٧١- سيد محسن بن مهدى طباطبايى حكيم (١٣٠٦-١٣٩٠ ق)، صاحب «مستمسك العروة الوثقى» و از شاگردان آخوند خراسانى و سيد يزدى و ميرزاى نائينى.
اين كتاب «نهج‌الفقاهة» (شرح بيع و خيارات) نام دارد و به چاپ رسيده است.
٧٢- شيخ محمّد على كاظمينى خراسانى بن شيخ حسن (١٣٠٩-١٣٦٥ ق) از شاگردان ميرزاى نائينى و حاج آقا حسين قمى و ميرزا محمّد آقازاده.
٧٣- شيخ على بن محمود سماكه حلّى (١٣٢٠-)، از شاگردان ميرزاى نائينى و آقا ضياء عراقى.
٧٤- شهيد سيد محمّد على قاضى طباطبايى بن محمّد باقر (١٣٣١-١٣٩٩ ق) از شاگردان شيخ محمّد حسين كاشف الغطاء و سيد محسن حكيم.
٧٥- شيخ على اكبر حكمى يزدى بن محمّد مهدى (م ١٣٢٢ ق)، از شاگردان آقا محمّد رضا قمشه‌اى و ميرزا محمّد حسن آشتيانى و ميرزا ابوالقاسم كلانترى.
٧٦- ميرزا محمّد على خوانسارى بن حاج محمّد حسن (١٢٥٤-١٣٣٢ ق) از شاگردان سيد حسين كوه كمرى و مجدد شيرازى و ميرزاى رشتى.
٧٧- شيخ غلامحسين مرندى، از شاگردان آخوند خراسانى و حاج ميرزا حسين خليلى.
٧٨- شيخ قاسم اسلامى (-١٤٠٠ ق) از شاگردان سيد محمّد تقى خوانسارى و مير سيد على يثربى.
٧٩- ملا محمّد بن محمّد باقر فاضل ايروانى (١٣٠٦ ق)، از شاگردان صاحب جواهر و صاحب ضوابط و شيخ. حاشيه ايشان در ٣٠٠ صفحه در ١٣٦٥ ق، به چاپ رسيده است.
٨٠- سيد محمّد بن محمّد تقى حسينى تنكابنى (١٢٧٧-١٣٥٩ ق) صاحب إيضاح الفرائد و از اعاظم شاگردان ميرزاى آشتيانى.
* ١٠٥ *
٨١- سيد محمّد بن محمود حسنى لواسانى تهرانى، عصار (م ١٣٥٦ ق). وى كتابى در وجه تأملات مكاسب به نام «التأمليّات» نگاشته است.
٨٢- فاضل شربيانى محمّد بن فضلعلى (١٢٤٨ - ١٣٢٢ ق) از بزرگان شاگردان شيخ و سيد حسين كوه‌كمرى.
٨٣- شيخ محمّد بن ملا محمّد على امامى اراكى (م ١٣٩٩ ق) از شاگردان ميرزاى نائينى.
٨٤- سيد محمّد بن عبدالكريم موسوى تبريزى، مولانا (م ١٣٦٢ ق) از شاگردان آقا شيخ هادى تهرانى، و شريعت اصفهانى. اين كتاب «مفاتيح المطالب في شرح المكاسب» نام دارد.
٨٥- شيخ مرتضى بن شيخ عباس كاشف الغطاء (١٢٩١-١٣٤٩ ق) از شاگردان آخوند خراسانى، شيخ طه نجف و سيد يزدى.
٨٦- شيخ موسى بن محمّد خوانسارى (١٢٩٣-١٣٦٣ ق) از شاگردان آخوند، يزدى، نائينى و شريعت اصفهانى. اين نوشتار «منية الطالب في شرح المكاسب» نام دارد و به چاپ رسيده است.
٨٧- ميرزا مهدى بن جعفر آشتيانى (١٣٠٦ - ١٣٧٢ ق) از شاگردان شيخ فضل الله نورى و سيد يزدى.
٨٨- ميرزا سيد هادى بن سيد على بختيارى خراسانى (١٢٩٦ - ١٣٣٩ ق) از شاگردان آخوند خراسانى، سيد يزدى و ميرزا محمّد تقى شيرازى.
٨٩- ميرزا هشام بن جلال الدين خوانسارى (١٣١٩ - ١٣٥٦ ق) از شاگردان آقا ضياء عراقى، ميرزاى نائينى و سيد اصفهانى.
٩٠- سيد شمس الدين محمود نجفى مرعشى بن سيد على (١٢٦٠-١٣٣٨ ق) از شاگردان حاج آقا رضا همدانى، سيد يزدى و آخوند خراسانى و پدر و استاد مرحوم آيت الله مرعشى نجفى.
٩١- سيد محى الدين يونسى مجتهد اردبيلى (١٢٨١-١٣٥٥ ق) از شاگردان ميرزا حبيب الله رشتى، آخوند خراسانى و سيد يزدى.
٩٢- سيد محمّد هادى بن سيد جعفر حسينى ميلانى (١٣١٣ - ١٣٩٥ ق) از شاگردان نائينى، عراقى و كمپانى.
٩٣- سيد هداية الله بن اسماعيل دستغيب شيرازى، از شاگردان ميرزاى شيرازى.
شرحهاى جديد مكاسب‌
١- «ارشاد الطالب إلى أسرار المكاسب» آقاى حاج ميرزا جوادآقا تبريزى، در چهار جلد، به ترتيب جلد اوّل: شرح مكاسب محرمه، جلد دوّم: شرح كتاب بيع، جلد سوّم: حاشيه بر مباحث ولايت و شرايط عوضين در بيع اراضى، اوقاف و احتكار، و جلد چهارم: حاشيه بر خيارات كه هنوز از چاپ خارج نشده است.
٢- «إيصال الطالب إلى أسرار المكاسب» آقاى حاج سيد محمّد حسينى شيرازى. اين كتاب در پانزده جلد تنظيم گرديده است. چهار جلد آن اختصاص دارد به مكاسب محرمه، پنج جلد آن اختصاص دارد به بيع، هفت جلد ديگر آن، درباره خيارات است.
٣- «بلغة الطالب في التعليق على بين المكاسب»، تقريرات درس آيت الله گلپايگانى، مقرر سيد على حسين ميلانى. جلد اوّل آن، از اوّل بيع تا بحث معاطات را شامل است كه در ٢١٣ صفحه، به سال ١٣٩٩، در قم به چاپ رسيده است.
٤- «تشريح المطالب»، ترجمه مكاسب از سيد محمّد جواد ذهنى تهرانى. چهار جلد آن اختصاص دارد به ترجمه مكاسب محرمه و جلد پنجم و مابعد آن اختصاص دارد به كتاب بيع.
٥- «خودآموز مكاسب»، ترجمه مكاسب محرمه از سيد مهدى غضنفرى خوانسارى. جلد اوّل آن (مكاسب محرمه) به چاپ رسيده است.
٦- دراسات في المكاسب المحرمة. از آقاى حاج شيخ حسينعلى منتظرى. يك جلد (چاپ قم).
٧- «در كلاس درس مكاسب» تقرير درس آقاى حاج شيخ احمد پايانى اردبيلى. پنج جلد از آن در شرح مكاسب محرمه به چاپ رسيده است.
٨- «غنية الطالب» شيخ مرتضى اردكانى. سه جلد از اين كتاب به چاپ رسيده است.
٩- «نهج الطالب في حاشية المكاسب»، سيد محسن بن آيت الله سيد محمّد حجت كوه كمرى. در ١٣٧٠ ق، اولين جلدش به چاپ رسيده و جلد دوّم آن نيز سالى پس از آن منتشر شده است.
١٠- «شرح عبدالصاحب على المكاسب»، سيد محمّد مهدى مرتضوى لنگرودى. دو جلد از آن به چاپ رسيده است.
١١- «غاية الإيضاح»، شيخ محمّد علّامى تبريزى. جلد اوّل آن، در توضيح كتاب بيع (از ابتدا تا بحث غرامت) در ٢٢٥ صفحه، به چاپ رسيده است.
١٢- «تعليقه بر مكاسب» از حاج شيخ احمد پايانى اردبيلى. اين شرح به صورت قال، اقول بوده و جلد اوّل آن در شرح بخشى از كتاب البيع به چاپ رسيده است.
* ١٠٦ *
١٣- «اتحاف الطالب في حلّ عقد المكاسب»، از حاج شيخ محمّد كرمى حويزى. اين كتاب در پنج جلد و شرح مزجى مكاسب بوده و در ١٤١٢ ق، به چاپ رسيده است.
١٤- «در محضر شيخ انصارى» جواد فخار طوسى. تقرير درس خيارات آقاى حاج شيخ احمد پايانى. دو جلد از آن به چاپ رسيده است.
٧- مناسك حج: اين كتاب، براى راهنمايى مقلدين به زبان فارسى تأليف گردده و بناى شيخ در آن، بر احتياط نهاده شده است. حواشى آن عبارتند از:
١- حاشيه ميرزا محمّد حسن شيرازى، مجدد (١٢٣٠-١٣١٢ ق).
٢- حاشيه حاج ميرزا حسين حاج ميرزا خليل تهرانى (١٢٣٠-١٣٢٦ ق).
٣- حاشيه سيد محمّد كاظم يزدى طباطبايى (١٢٤٧-١٣٣٧ ق).
٤- حاشيه سيد اسماعيل صدر (حدود ١٢٥٦ - ١٣٣٧ ق).
٥- حاشيه شيخ محمّد تقى آقا نجفى اصفهانى (١٢٦٢-١٣٣٢ ق).
٦- حاشيه سيد محسن طباطايى حكيم (١٣٠٦-١٣٩٠ ق).
اين كتاب به وسيله يكى از فضلا به عربى ترجمه شده و بر آن نيز حاشيه‌اى از مرحوم ميرزاى شيرازى اوّل، نوشته شده و در عظيم آباد هند به سال ١٣٠١ ق به چاپ رسيده است. نسخه خطى اين كتاب به شماره ٨٨٦٢ در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است.١١
حواشى شيخ - رحمت الله -
مرحوم شيخ انصارى، در خلال تدريس و تصنيف خويش، بر برخى از كتب فقهى و اصولى نيز حواشى چند نوشته است كه آنها عبارتند از:
١- حاشيه بر ترجمه نجات العباد تأليف شيخ محمّد حسن نجفى صاحب جواهر (م ١٢٦٦ ق) اين كتاب به دستور صاحب جواهر به وسيله علّامه بزرگ مير سيد حسن مدرس اصفهانى (م ١٢٧٣ ق) به فارسى ترجمه شده و مرحوم شيخ بر اين ترجمه حواشى مفيدى نوشته است. (همان ٦:٢٢٧؛ و ٤:١٤٢).
٢- حاشيه بر حاشيه شيخ موسى كاشف الغطاء (م ١٢٤٣ ق) بر بغية الطالب في معرفة المفروض و الواجب، تأليف شيخ جعفر كاشف الغطاء (م ١٢٢٧ ق) اين كتاب رساله عمليه مرحوم كشاف الغطاء بوده و بسيار بر آن حاشيه نگاشته‌اند. (همان ٦:٢٨، شماره ١١٩)
٣- حاشيه بر صلاة المسافر، سيد محمّد بن سيد هاشم هندى نجفى (١٢٤٢-١٣٢٣ ق)، داماد صاحب جواهر.(همان، ١٥:٨٤، شماره ٥٥٣)
٤- حاشيه بر عوائد الأيّام من مهمات أدلّة الأحكام، تأليف ملا احمد نراقى بن ملا مهدى كاشانى (م ١٢٤٥ ق) از اساتيد و مشايخ اجازه شيخ. (همان، ١٥:٣٥٤، شماره ٢٢٧)
٥- حاشيه بر قوانين الاُصول تأليف ميرزا ابوالقاسم بن حسن شفتى قمى (١١٥٠ - ١٢٣١ ق).
شيخ آقا بزرگ تهرانى، به نقل از علامه سيد حسن صدر (م ١٣٥٤ ق) مى‌نويسد: «اين حاشيه از اوّل حجيت خبر واحد تا پايان ادله عقليه، ادامه داشته و گويا كتاب رسائل از آن، انتخاب شده است».
مؤلف زندگانى شيخ، مى‌نويسد: «حاشيه بر استصحاب قوانين به خط محشّى در دزفول، موجود است». ١٢
٦- حاشيه بر «المتاجر - المعاملات» تأليف مرحم وحيد بهبهانى، آقا محمّد باقر بن محمّد اكمل (م ١٢٠٥ ق)، مرحوم شيخ فتاوى خود را به صورت حاشيه بر آن نگاشته است. (همان، ١٩: ٥٩، شماره ٣٠٨).
نوشته‌هاى شيخ در اصول‌
شيخ اعظم - رحمة اللَّه - با ارائه نظرات ژرف و عميق خويش، دو علم فقه و اصول را وارد مرحله تازه‌اى كرد. انديشه‌هاى والاى او كه تا آن زمان بى سابقه بود محور بحث و تحقيق و دقت نظر قرار گرفت. محققان بسيارى، عمده تأليفاتشان، شرح و حاشيه بر تصنيفات شيخ مى‌باشد.
اينك، در اين قسمت از مقال، به معرفي آثار اصولى شيخ مى‌پردازيم و به برخى از حواشى آنها نيز اشارتى داريم:
١- الاجتهاد و التقليد
در آغاز كتاب آمده است: «التقليد لغة، جعل الغير ذا قلادة و منه تقليد الهدي».
شيخ آقا بزرگ تهرانى، نسخه خطى آن را در كتابخانه ميرزاى شيرازى رحمة اللَّه - (م ١٣١٢ ق) مشاهده كرده است. (همان، ١:٢٧٢ و ٢٧٣، شماره ١٤٣٢).
٢- رساله‌اى در حجيت ظواهر كتاب‌
علّامه تهرانى مى‌نويسد: «نسخه خطى آن در كتابخانه حيسنيه شوشترى‌هاى نجف، موجود است». (همان، ٦:٢٧٥، شماره ١٤٩٣).
* ١٠٧ *
٣- رساله‌اى در رد قائلين به قطعية الصدور بودن اخبار
مرحوم شيخ انصارى - رحمة اللَّه - در رساله حجية الظن، مى‌نويسد: «برخى از اخباريين، قائل هستند كه تمام اخبار كتب اربعه، قطعية الصدور هستند؛ اما فايده‌اى بر بيان و جواب آن مترتب نيست، مگر جلوگيرى از حصول اين وهم بر ديگران. ما در گذشته رساله‌اى در اين باب تأليف كرده‌ايم» ١٣
فرائد الاُصول‌
اين كتاب، حاوى برخى از رساله‌هاى شيخ در اصول است، كه از ديرباز، از كتب درس حوزه‌هاى علميه شيعه قرار گرفته است. اين رساله‌ها عبارتند از:
- رساله در قطع.
- رساله در ظن.
- رساله در اجماع.
- رساله در اصالة البرائة.
- رساله در استصحاب.
- رساله در تعادل و تراجيح.
از اين كتاب، نسخ خطى فراوانى در گوشه و كنار كتابخانه‌هاى مختلف موجود است. از آن جمله چند نسخه به شماره‌هاى: ٢٩٨٣، ٢٩٩٠، ٧٣٤٨، ٧٣٩٤ در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است. نيز كتابى به نام رسائل شيخ انصارى، به شماره ١٤٦٨٣ و ١٣٠٤٦ در همان كتابخانه، موجود است كه به احتمال قوى، بايد همان كتاب فرائد الاصول، باشد.منابع و مدارك رسائل‌
شيخ اعظم در تدوين كتاب فرائد الاصول، از كتب بسيارى، در فنون مختلف فقه، اصول، حديث، رجال، لغت و... استفاده كرده است. اينك در اين مقال، به ذكر برخى از مهمترين منابع، آن هم در زمينه اصول فقه، بسنده مى‌كنيم و معرفى كتب فقهى را در بخش منابع كتاب مكاسب، يادآور شده‌ايم:
١- الاستصحاب و اثبات حجّيّة و ما يتعلّق به، تأليف وحيد بهبهانى، آقا محمّد باقر بن محمّد اكمل (م ١٢٠٦ ق).
٢- تعليقة بر «مختصر الاُصول» حاجبى، تأليف مسعود بن عمر بن عبدالله تفتازانى خراسانى شافعى (م ٧١٢ يا ٧٢٢ - ٧٩١ يا ٧٩٢ ق).
٣- تهذيب طريق الوصول إلى علم الأصول، يا تهذيب الاُصول يا تهذيب الوصول تأليف آيت الله علّامه حلى، حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلّى (٦٤٨-٧٢٦ ق). علّامه، اين كتاب را به نام فرزندش «فخر المحققين» نگاشته است.
٤- الذريعة الى اُصول الشريعة تأليف سيد شريف مرتضى علم الهُدى على بن حسين موسوى (م ٤٣٦ ق).
٥- زبدة الاُصول، تأليف شيخ بهايى محمّد بن عزالدين حسين بن عبدالصمد حارثى همدانى جبعى (٩٥٣ - ١٠٣١ ق) شيخ در فرائد، از كتاب ديگر او «الحبل المتين في احكام الدين» استفاده كرده است.
٦- شرح زبدة الاُصول، غاية المأمول في شرح زبدة الاُصول، تأليف جواد بن سعيد بن جواد كاظمى مشهور به فاضل جواد، شاگرد شيخ بهايى.
٧- شرح مختصر الاُصول ابن حاجب، تأليف عبدالرحمن بن ركن الدين احمد بن عبدالغفار ايجى عضدى شافعى (٧٠١-٧٥٦ ق يا ٧٠٠ - ٧٦٠ ق).
٨- شرح وافية الاُصول، تأليف سيد صدرالدين محمّد بن محمّد باقر بن محمّد مهدى رضوى قمى، استاد وحيد بهبهانى (بين ١١٥٠ و ١١٦٠ ق).
٩- عدة الاُصول، شيخ الطائفة ابوجعفر محمّد بن حسن بن على طوسى (٣٨٥ - ٤٦٠ ق).
١٠- عوائد الأيّام من مهمّات أدلة الأحكام (در بيان قواعد استنباط أحكام شرعيه) تأليف مولى احمد بن مهدى بن ابوذر نراقى كاشانى، استاد شيخ (م ١٢٤٥ ق).
١١- غاية البادى في شرح المبادي (مبادئ الوصول إلى علم الاُصول) تأليف شيخ محمّد بن على بن محمّد جرجانى غروى، شاگرد علّامه حلّى.
١٢- الفصول الغرويّة في الاُصول الفقهية، تأليف شيخ محمّد حسين بن عبدالرحيم، (محمّد رحيم) تهرانى اصفهانى حائرى (م ١٢٥٠ ق) مرحوم شيخ در رسائل، گفتار ايشان را بسيار مورد نقد و بررسى و تحليل قرار داده است.
١٣- الفوائد المدنيّة، تأليف ملا محمّد امين بن محمّد شريف اخبارى، محدث استرآبادى (م ١٠٣٣ ق)
١٤- الفوائد المكّيّة، تأليف ملا محمّد امين بن محمّد شريف اخبارى، محدث استرآبادى (م ١٠٣٣ ق) مرحوم شيخ، براى نقل گفتار اخباريان، به سخنان او در اين دو كتاب تمسك جسته و آنها را نقل مى‌كند.
١٥- القوانين المحكمة في الاُصول، تأليف ميرزا ابوالقاسم گيلانى، محقق قمى (م ١٢٣١ ق)، مرحوم شيخ * ١٠٨ * انصارى، در كتاب فرائد الاُصول بدين كتاب عنايت داشته و سخنان ايشان را نقد و بررسى كرده است.
١٦- مبادئ الوصول إلى علم الاُصول، تأليف علّامه حلى جمال الدين ابومنصور حسن بن سديد الدين يوسف حلى (٦٤٨ - ٧٢٦ ق).
١٧- المستصفى في اصول الفقه، تأليف ابوحامد زين الدين محمّد بن محمّد بن محمّد بن احمد غزالى شافعى طوسى (٤٥٠ - ٥٠٥ ق).
١٨- معارج الاُصول، تأليف شيخ نجم الدين ابوالقاسم جعفر بن حسن بن يحيى بن سعيد هذلى، محقق حلى (٦٠٢-٦٧٦ ق).
١٩- معالم الدين و ملاذ المجتهدين، تأليف جمال الدين ابومنصور حسن بن زين الدين شهيد ثانى (م ١٠١١ ق).
٢٠- مناهج الأحكام، تأليف مولى احمد بن مولا مهدى بن ابوذر نراقى كاشانى (م ١٢٤٤ ق).
٢١- منية اللبيب في شرح التهذيب، (تهذيب الاُصول) تأليف سيد مرتضى ضياء الدين عبدالله بن مجدالدين محمّد حسينى حلى (ق ٨ ه).
٢٢- نهاية الوصول إلى علم الاُصول، تأليف علّامه حلى. تهذيب الاُصول خلاصه اين كتاب است.
٢٣- الوافية في اُصول الفقه تأليف فاضل تونى ملا عبدالله بن محمّد بشروئى خراسانى (م ١٠٧١ ق).
٢٤- هداية المسترشدين في شرح معالم الدين، تأليف شيخ محمّد تقى بن عبدالرحيم (محمّد رحيم) تهرانى اصفهانى، برادر صاحب فصول (م ١٢٤٨ ق).
* كتاب فرائد الاصول سه بار به نظم در آمده است:
١- توسط شيخ على بن محمّد على مجيراوى، على حيدر شروگى (١٢٣٧-١٣١٤ ق)، شاگرد شيخ و كوه كمرى. ابتداى آن چنين است:
قال عليّ بعد ذكر البسملة
أحمد ربّاً منعمأ و الشكر له‌
و در حجيت قطع گويد:
القط حجة بلا أن يجعلا
كيف و إلّا دار أو تسلسلا
نسخه خطى آن در نزد مرحوم شيخ اسد حيدر، مؤلف الإمام الصادق و المذاهب الأربعة نواده ايشان، بوده است. (همان، ٢٣: ٧٧ و ٧٨، ٢٤: ٢١٩)
٢- توسط مرحوم آخوند ملا على قزوينى خوئينى حائرى، (م ١٣١٨ ق)، نسخه خطى آن نزد سيد حسين موسوى هندى، در كربلا بوده است. تاريخ فراغت از آن، ١٢٩٣ ق، است.(همان ٢٤:٢١٩، ١١٣٦)
٣- مرحوم علّامه شيخ موسى شراره عاملى (١٢٦٧-١٣٠٤ ق)، شاگرد تلامذه شيخ انصارى نيز كتاب فرائد الاصول را به نام الدرة المنتظمة، به نظم در آورده است. مباحث قطع كتاب، توسط مرحوم علّامه سيد مهدى حكيم (م ١٣١٢ ق)، شرح گرديده و نسخه خطى آن در كتابخانه فرزندش مرحوم آيت الله سيد محسن حكيم (م ١٣٩٠ ق)، موجود است. ابتداى آن چنين است:
أبدأ بسم الله خير مفتتح‌
والحمد لله على ما قد منح‌
سمّيتها بالدرة المنتظمة
حَوَت قوانين الاُصول المحكمة
حقايق الاُصول منها تعرف‌
من بحرها الطالب أرّخ (يُعرف)
تارى پايان نظم آن سال ١٢٩٠ بوده و نسخه خطى آن نزد نواده‌اش شيخ محسن شراره، بوده است. (همان، ٨:١٠٩، شماره ٤٠٧).
حواشى و تعليقات رسائل‌
١- حاج ميرزا ابراهيم بن حسين دنبلى خويى (١٢٤٧-١٣٢٥ ق)، شاگرد شيخ و سيد حسين كوه كمرى، حاشيه بر قطع.
٢- شيخ ابراهيم بن على رضا فيروزآبادى يزدى (م ١٣١٢ ق)، شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى و سيد محمّد كاظم يزدى، حاشيه او بر رسائل سه جلد است: جلد اوّل در قطع و ظن، جلد دوّم در برائت و اشتغال و جلد سوّم در استصحاب است.
٣- ميرزا ابراهيم بن محمّد على محلاتى (م ١٣٣٦ ق)، شاگرد ميرزا محمّد حسن شيرازى، حاشيه بر استصحاب.
٤- سيد ابن الحسن شمس العلماء بن سد حسن لكهنوى (م ١٣٦٨ ق)، شاگرد آخوند خراسانى و سيد يزدى و شيخ الشريعة اصفهانى.
٥- سيد ابوتراب بن ابى القاسم موسوى خوانسارى (١٢٧١ - ١٣٤٦ ق)، شاگرد شيخ محمّد حسين كاظمى و ميرزا حبيب الله رشتى.
٦- سيد ابوطالب بن ابوتراب خراسانى قائينى (م ١٢٩٥ ق)، شاگرد حاج محمّد حسن كرباسى و شيخ محسن خنفر.
٧- سيد ابوالقاسم بن سيد معصوم حسينى گيلانى اشكورى نجفى (م بعد از ١٣٢٥ ق)، شاگرد ميرزا حبيب الله * ١٠٩ * رشتى. شرح وى بر رسائل، جواهر العقول نام دارد و به غير از آن، حاشيه ديگرى نيز بر رسائل نگاشته است.
٨- سيد ابوالمكارم بن ابوالقاسم موسوى زنجانى (١٢٥٥ - ١٣٣٠ ق) شاگرد سيد حسين كوه‌كمرى.
٩- شيخ احمد بن حسين، حاشيه بر تعادل و تراجيح را در سال ١٣٠٠ ق، در نجف اشرف به پايان رسانيده است. اين حاشيه، با تأليف احمد بن حسين تفرشى نجفى، تفاوت دارد؛ زيرا تاريخ فراغت آن، سال ١٣٩٢ و ١٣٩٤ است. (همان، ٢١:٤٢، شماره ٣٨٧٠) (ر.ك: نسخه خطى شماره ٧٥٧ كتابخانه مرحوم آيت الله مرعشى، قم.)
١٠- سيد احمد بن حسين تفريشى نجفى (م حدود ١٣٠٩ ق)، مؤلف محاكمات الاُصول، شاگرد شيخ و فاضل ايروانى. تاريخ نگارش كتاب، ١٢٩٤ ق.
١١- سيد احمد سبط الشيخ بن سيد محمّد طاهر آغاميرى دذفولى نجفى، داماد شيخ (١٢٨٠ - ١٣٥٥ ق)، شاگرد ميرزاى شيرازى اوّل و آخوند خراسانى.
١٢- حاج ميرزا احمد آشتيانى بن ميرزا محمّد حسن آشتيانى (١٣٠٠ - ١٣٩٥ ق)، شاگرد ميرزا محمّد هاشم رشتى، ميرزا حسن كرمانشاهى و ميرزاى نائينى.
١٣- شيخ احمد سلطان آبادى (م حدود ١٣١٥ ق) شاگرد فاضل ايروانى. حاشيه وى، «مرشد الدلائل» نام دارد.
١٤- شيخ احمد بن شيخ على كاشف الغطاء (م ١٣٤٤ ق)، شاگرد آخوند خراسانى و سيد يزدى.
١٥- احمد علومى يزدى بن ملا حسين اردكانى (١٣١٩ - ١٣٩٣ ق)، شاگرد ميرزاى نائينى و سيد اصفهانى و ميرزا آقا اصطهباناتى. حاشيه بر قطع رسائل.
١٦- ملا احمد بن على اكبر فاضل مراغى (م ١٣١٠ ق)، شاگرد شيخ و سيد حسين كوه‌كمرى.
١٧- شيخ اسد الله بن على اكبر زنجانى (١٢٨٢ - ١٣٥٤ ق)، شاگرد ميرزاى شيرازى اوّل و ميرزاى شيرازى دوّم.
١٨- سيد اسد الله بن عبدالحسين نبوى دزفولى (م ١٣١٣)، شاگردشيخ محمّد رضا دزفولى.
١٩- شيخ اسماعيل بن علينقى ارومى تبريزى، تائب (١٢٩٥ - ١٣٧٤ ق)، شاگرد شيخ محمّد طه نجف و سيد فتاح سرابى.
٢٠- ملا محمّد امينى، شاگرد شيخ. تاريخ نگارش، ١٢٩١ ق. علامه تهرانى، نسخه‌اى از آن را در كتابخانه مرحوم آيت الله سيد محمّد حجت، مشاهده كرده است.
٢١- سيد محمّد باقر بن سيد مرتضى درچه‌اى اصفهانى (م ١٣٤٢ ق)، شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى.
٢٢- شيخ محمّد باقر بهارى همدانى بن محمّد جعفر (م ١٣٢٣ ق)، شاگرد آخوند خراسانى، محقق رشتى و حاج ميرزا حسين خليلى.
٢٣- شيخ محمّد باقر زنجانى فرزند مقدس، (م ١٣٤١ ق)، تاريخ نگارش، ١٣٢٥ ق.
٢٤- سيد محمّد باقر بن سيد مرتضى طباطبايى يزدى حائرى (١٢٣٩ - ١٢٩٨ ق)، شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى اوّل. حاشيه وى به نام «وسيلة الوسائل» در آخر كتاب ديگرش «حلّ العقول لعقد الفحول في علم الاصول» به چاپ رسيده است. نسخه‌اى از آن در مجموعه شماره ٧٦٥ كتابخانه آيت الله مرعشى، موجود است.
٢٥- شيخ باقر بن حسن بن اسدالله كاظمى، برادر صاحب مقابيس، او رسائل را تلخيص كرده است.
٢٦- سيد محمّد باقر بن محمّد على قاضى طباطبايى تبريزى (١٢٨٥ - ١٣٦٦ ق)، شاگرد محقق رشتى، سيد يزدى و شيخ الشريعه اصفهانى، حاشيه او «مخزن الفوائد» نام دارد.
٢٧- شيخ محمّد تقى تربتى (م ١٣٣٠ ق)، شاگرد ميرزاى شيرازى، مجدّد. حاشيه بر تعادل و تراجيح.
٢٨- شيخ محمّد تقى گوگدى گلپايگانى (م ١٣٥٣ ق)، از شاگردان آخوند خراسانى.
٢٩- سيد محمّد تقى بن رضا حسينى قزوينى، سيد آقا (م ١٣٣٣ ق)، شاگرد حاج ميرزا حبيب الله رشتى.
٣٠- شيخ محمّد تقى آقا نجفى اصفهانى بن شيخ محمّد باقر بن شيخ محمّد تقى، مؤلف هداية المسترشدين (١٢٦٢ - ١٣٣٢ ق)، شاگرد ميرزا محمّد حسن شيرازى، شيخ مهدى كاشف الغطاء و شيخ راضى

پي نوشت ها:
١- الذريعه، آقا بزرگ تهرانى، ٣:١٧٤، فهرست الفبايى كتابخانه آستان قدس / ١٢٥.
٢- فهرست الفبايى، كتابخانه آستان قدس.
٣- همان مدرك /٢٨٣
٤- نقباء البشر ٤:١٦٠٨.
٥- زندگانى و شخصيت شيخ انصارى، ص ١٣٤.
٦- الذريعه، ١٧:١٤١، شماره ٧٣٤؛ فهرست الفبايى: ٤٤٨.
٧- فهرست الفبايى، ٦٠٣.
٨- الذريعه ٢:٢١٠، شماره ٨١٦؛ ١٦:٣٢٣، شماره ١٥٠٥؛ فهرست الفبايى: ٦١.
٩- الذريعه ١٠: ١٥٠، شماره ٢٧٥؛ فهرست الفبايى: ٢٧٦.
١٠- الذريعه ١٥:٦٠، شماره ٤١٩؛ فهرست الفبايى: ٣٨٥.
١١- الذريعه ٢٢:٢٧٣؛ شماره ٧٠٦٦، فهرست الفبايى: ٥٥٢.
١٢- همان مدرك ٦:١٧٩، شماره ٩٧٨؛ زندگانى شيخ، ص ١٣١، شماره ١٠.
١٣- فرائد الاصول، چاپ ملّا رحمة الله: ٦٧، سطر ١٢.
١٤- نقباء البشر، ١:٦٥.
١٥- چند نسخه خطى از اين رساله به شماره‌هاى ٦٤٨٨، ١٥٢٤٨ و ١٤٦٧٩ در كتابخانه آستان قدس رضوى، موجود است. ر. ك: فهرست الفبايى ٥٢٦ و ٦٧٢ - ٦٧٣.
١٦- الذريعه ٤:٣٦٩، شماره ١٦٠٨، والكرام البررة ١:٥٩-٦٠.
١٧- الذريعه ٤:٣٦٩-٣٧٠، شماره ١٦٠٩، والكرام البررة ١: ١٠٤.
١٨- نقباء البشر ١:١١٤.
١٩- همان مدرك ١:١٦٠.
٢٠- مجله «تراثنا» شماره ٢٢/٩٠.
٢١- الذريعه ٤:٣٧٣، شماره ١٦٣٣. و نقباء البشر ١:٢٦٥.
٢٢- نقباء البشر، ٢:٥٣٨.
٢٣- الكرام البررة ١:٤٢٢.
٢٤- الذريعه ٤:٣٧٧-٣٧٨، شماره ١٦٥٤. و نقباء البشر ٣:٩٦٩.
٢٥- معارف الرجال ٢:١٢٦. و نقباء البشر ٤:١٤٠٥-١٤٠٦.
٢٦- نقباء البشر ٤:١٦١٩.
٢٧- معارف الرجال ٢:١١٥.
٢٨- فهرست كتابخانه آيت الله مرعشى ٣:٢٥١.
٢٩- فهرست الفبايى / ١٧٥، ٤٨٦.